જસ્ટ ઇમેજિન | મીત દાણીધારિયા
—-
સમય એ માત્ર ઘડિયાળના કાંટાની ગતિ નથી, પરંતુ બ્રહ્માંડના ચોથા પરિમાણની એક એવી અભિવ્યક્તિ છે જેને માનવીએ પોતાની સુવિધા માટે વિભાજિત કરી છે. કલ્પના કરો કે, વિચાર કરો કે તમે સવારે નવ વાગ્યે લંડનમાં કોફી પી રહ્યા છો અને બરાબર એ જ સેકન્ડે દિલ્હીમાં બેઠેલો તમારો મિત્ર પણ પોતાની ઘડિયાળમાં નવ જ વાગ્યા જોઈ રહ્યો છે. આ સાંભળવામાં કદાચ સામાન્ય લાગે, પણ આ એક એવી વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ છે જે પૃથ્વી પરના માનવ જીવનની આખી રૂપરેખા બદલી શકે છે. આ કલ્પના છે એક એવી સ્થિતિની કે જ્યાં સૂર્યની સ્થિતિ ગમે તે હોય, પરંતુ સમગ્ર પૃથ્વી પર એક જ ક્ષણે એક જ આંકડો ઘડિયાળમાં અંકિત થાય. તો તે આધુનિક સભ્યતા માટે કેવા બૌદ્ધિક અને વૈજ્ઞાનિક પડકારો ઉભા કરી શકે? અત્યારે પૃથ્વી ૨૪ કૃત્રિમ ટાઈમ ઝોનમાં વહેંચાયેલી છે, જે ૧૯મી સદીની રેલવે અને ટેલિગ્રાફની જરૂરિયાતો મુજબ બનાવવામાં આવી હતી. પરંતુ ૨૧મી સદીના ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ અને આંતરગ્રહીય સંશોધનોના યુગમાં, આ વિભાજિત સમય વ્યવસ્થા એક અવરોધ સમાન ભાસે છે. જો આપણે આ સરહદો મિટાવીને ‘સિંગલ ઈન્ટરનેટ ટાઈમ’ અથવા ‘વૈશ્વિક માનક સમય’ (Universal Standard Time) સ્થાપિત કરીએ, તો તે માત્ર એક વહીવટી ફેરફાર નહીં, પરંતુ માનવ અસ્તિત્વના મૂળભૂત માળખામાં એક આમૂલ પરિવર્તન હશે.
આ વિચારધારાના મૂળમાં પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ અને ભૌતિક વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો રહેલા છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, સમય એ સાપેક્ષ છે. અત્યારની વ્યવસ્થા ‘લોકલ સોલર ટાઈમ’ પર આધારિત છે, જેનો અર્થ છે કે મધ્યાહ્ન ત્યારે જ ગણાય જ્યારે સૂર્ય સ્થાનિક મેરિડિયન પર હોય. જો આપણે સાર્વત્રિક સમય અપનાવીએ, તો ગણિત અને તર્કશાસ્ત્રની એક જટિલ જાળ સર્જાશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો લંડનમાં બપોરના ૧૨ વાગ્યા હોય, ત્યારે ભારતમાં સાંજ પડતી હશે અને અમેરિકામાં સૂર્યોદય થતો હશે, છતાં સૌની ઘડિયાળમાં ૧૨ જ વાગ્યા હશે. આ સ્થિતિમાં ‘બપોર’ શબ્દ તેની ભૌતિક ઓળખ ગુમાવીને માત્ર એક ગાણિતિક આંકડો બની જશે.
જ્હોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી સ્ટીવ હેન્કે અને ખગોળશાસ્ત્રી રિચાર્ડ કોન હેનરીના ગહન સંશોધનો આ દિશામાં માર્ગદર્શન આપે છે. તેમના મતે, વર્તમાન ટાઈમ ઝોન સિસ્ટમ આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્ય અને ડેટા સિંક્રોનાઇઝેશનમાં અબજો ડોલરનું નુકસાન પહોંચાડે છે. ફાઇનાન્શિયલ માર્કેટ્સમાં હાઈ-ફ્રિકવન્સી ટ્રેડિંગ માટે સમયની સેકન્ડોનો તફાવત પણ ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. એક સમાન સમય વ્યવસ્થા આ તમામ અનિશ્ચિતતાઓનો અંત લાવી શકે છે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને એક અવિભાજ્ય એકમ તરીકે જોડી શકે છે.
આ પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થાની ટેકનિકલ અસરો પણ અત્યંત ઊંડી છે. આજના ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઈન મોડલમાં, જ્યારે એક શિપ ચીનથી રવાના થાય અને યુરોપ પહોંચે, ત્યારે તે અનેક ટાઈમ ઝોન પાર કરે છે. આ દરમિયાન લોજિસ્ટિક્સ સોફ્ટવેરમાં થતી ગણતરીઓ અત્યંત જટિલ બની જાય છે. જો સાર્વત્રિક સમય હોય, તો ‘રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ’ તેની સાચી વ્યાખ્યા સાર્થક કરશે. વધુમાં, એવિએશન સેક્ટરમાં પાયલોટ અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલ વચ્ચેના સંવાદમાં સમયના તફાવતને કારણે થતી માનવીય ભૂલોની શક્યતા નહિવત્ થઈ જશે. અત્યારે ભલે UTC (Coordinated Universal Time) નો ઉપયોગ એવિએશનમાં થાય છે, પણ સામાન્ય મુસાફરો માટે જે મૂંઝવણ ઉભી થાય છે તે કાયમ માટે દૂર થશે. વિજ્ઞાનના દ્રષ્ટિકોણથી, આ એક ડેટા-ડ્રિવન સોસાયટી માટે અનિવાર્ય પગલું છે, જ્યાં મશીનો અને અલ્ગોરિધમ્સ વચ્ચેનો તાલમેલ મિલિસેકન્ડ્સ પર નિર્ભર છે.
બૌદ્ધિક રીતે સૌથી મોટો પ્રશ્ન માનવ શરીરવિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનનો છે. મનુષ્ય લાખો વર્ષોના ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન ‘સર્કાર્ડિયન રિધમ’ એટલે કે ૨૪ કલાકના જૈવિક ચક્ર સાથે અનુકૂલિત થયો છે, જે પ્રકાશ અને અંધકારના આધારે ચાલે છે. જો પશ્ચિમના દેશોમાં સૂર્યોદય વખતે ઘડિયાળમાં રાત્રિના બે વાગ્યા બતાવતા હોય, તો શું માનવ મગજ તે સ્વીકારી શકશે? અહીં વિજ્ઞાન અને સામાજિક રિવાજો વચ્ચે ઘર્ષણ થવાની પૂરી શક્યતા છે. જોકે, ઉત્ક્રાંતિના ઈતિહાસ પર નજર નાખીએ તો જણાશે કે મનુષ્ય અત્યંત લવચીક પ્રાણી છે. આપણે ઓફિસના કામકાજના કલાકોને સૂર્યપ્રકાશ મુજબ ગોઠવી શકીએ છીએ, ભલે ઘડિયાળના આંકડા ગમે તે હોય. આ બદલાવથી ‘વર્ક ફ્રોમ હોમ’ અને વૈશ્વિક ટીમો માટે સહયોગ સાધવો અત્યંત સરળ બની જશે, કારણ કે કોઈને પણ ‘તમારે ત્યાં કેટલા વાગ્યા હશે?’ એવું પૂછવાની જરૂર નહીં રહે. ઈન્ટરનેટ પ્રોટોકોલ્સ અને સેટેલાઈટ નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ પહેલેથી જ આ સિદ્ધાંત પર કાર્યરત છે, જે સાબિત કરે છે કે મશીનો માટે સમયની એકતા અનિવાર્ય છે.
વૈજ્ઞાનિક રીતે આ ફેરફારને ‘સિંક્રોનાઇઝ્ડ સોસાયટી’ તરફનું પ્રયાણ કહી શકાય. માનસિક રીતે, આપણે સમયને ‘સૂર્યની સ્થિતિ’ સાથે જોડવાને બદલે ‘વૈશ્વિક હાજરી’ સાથે જોડતા શીખવું પડશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ઓપરેશન થિયેટરમાં ન્યુયોર્કનો ડોક્ટર રોબોટિક સર્જરી દ્વારા ભારતના દર્દીની સારવાર કરતો હોય, તો એક જ સમય હોવો એ માત્ર સુવિધા નથી પણ સુરક્ષા છે. અત્યારની વ્યવસ્થામાં ડે-લાઈટ સેવિંગ ટાઈમ (DST) જેવી પ્રથાઓ તો વિજ્ઞાન માટે વધુ મૂંઝવણ ઉભી કરે છે, જે સાર્વત્રિક સમય આવતા જ ભૂતકાળ બની જશે. આનાથી ઉર્જાના વપરાશમાં પણ વૈશ્વિક સંતુલન લાવી શકાય છે, કારણ કે આખી દુનિયાની પ્રવૃત્તિઓ એક જ લયમાં સંચાલિત થશે.
સાંસ્કૃતિક અને ભાષાકીય રીતે પણ આ ક્રાંતિ અભૂતપૂર્વ હશે. ‘શુભ સવાર’ કે ‘શુભ રાત્રિ’ જેવા શબ્દો સમય આધારિત રહેવાને બદલે અનુભવ આધારિત બની જશે. બૌદ્ધિક સ્તરે આ પરિવર્તન આપણને એ સમજવા મજબૂર કરશે કે સમય એ કુદરતી સત્ય નથી, પરંતુ એક સામાજિક સમજૂતી છે. ચીન જેવા વિશાળ ભૂભાગ ધરાવતા દેશે પહેલેથી જ પાંચ ટાઈમ ઝોનને બદલે એક જ ‘બેઇજિંગ ટાઈમ’ અપનાવીને આ પ્રયોગ સફળતાપૂર્વક કરી બતાવ્યો છે, જોકે તેના પશ્ચિમ ભાગના લોકો માટે જીવનશૈલીમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. પશ્ચિમ ચીનમાં સૂર્યોદય સવારે ૧૦ વાગ્યે (ઘડિયાળ મુજબ) થાય છે, છતાં ત્યાંનું અર્થતંત્ર અને સામાજિક માળખું આ વ્યવસ્થા સાથે સુમેળ સાધી શક્યું છે. આ સંશોધન દર્શાવે છે કે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને તાર્કિક અભિગમ હોય તો ભૌગોલિક મર્યાદાઓને ઓળંગી શકાય છે. સમયનું આ એકીકરણ ટેકનોલોજીકલ સિંગ્યુલારિટી તરફનું પ્રથમ પગલું હોઈ શકે છે, જ્યાં માનવજાત પોતાની પ્રાકૃતિક મર્યાદાઓને ઓળંગીને એક ઉચ્ચ સ્તરની સંગઠિત સભ્યતા તરીકે ઉભરી આવશે.
આગળ જતાં, આ વ્યવસ્થા અવકાશ યુગ (Space Age) માટે પાયો નાખશે. જ્યારે મનુષ્ય મંગળ પર વસવાટ કરશે, ત્યારે પૃથ્વીના અલગ-અલગ ટાઈમ ઝોન સાથે તાલમેલ રાખવો અશક્ય હશે. ત્યાં માત્ર એક જ ‘અર્થ ટાઈમ’ (Earth Time) કામ લાગશે. આ બૌદ્ધિક પરિવર્તન મનુષ્યને પોતાની સંકુચિત પ્રાદેશિક ઓળખમાંથી બહાર લાવીને એક બ્રહ્માંડિય નાગરિક તરીકે પ્રસ્થાપિત કરશે. વિજ્ઞાન હંમેશા સરળીકરણ અને ચોકસાઈ તરફ ગતિ કરે છે, અને સમયનું સાર્વત્રિકીકરણ તે દિશામાં સૌથી મોટું કદમ છે.
નિષ્કર્ષમાં, જો સાર્વત્રિક સમય અસ્તિત્વમાં આવે, તો તે પૃથ્વીને ભૌતિક રીતે નાની પણ બૌદ્ધિક રીતે વધુ સંકલિત બનાવશે. તે આપણને એ શીખવશે કે પૃથ્વીના અલગ-અલગ ખૂણે રહેતા હોવા છતાં, આપણે સૌ એક જ સમયના પ્રવાહમાં વહી રહ્યા છીએ. વિજ્ઞાનની આ છલાંગ આપણને બ્રહ્માંડના અનંત અવકાશમાં મુસાફરી કરવા માટે તૈયાર કરશે, જ્યાં ટાઈમ ઝોન જેવી કોઈ ભૌગોલિક મર્યાદાઓ નથી, માત્ર પ્રકાશની ગતિ અને આઈન્સ્ટાઈનનો સાપેક્ષવાદ જ અંતિમ સત્ય છે. આ વ્યવસ્થા લાગુ કરવી એ માત્ર ઘડિયાળ બદલવાની વાત નથી, પરંતુ માનવ ચેતનાને વૈશ્વિક કક્ષાએ સિંક્રોનાઇઝ કરવાની એક મહાન વૈજ્ઞાનિક મથામણ છે.